directamain tar il cuntegn

Glossari da las elecziuns

Enconuscher las noziuns las pli impurtantas da las elecziuns per chapir meglier las elecziuns.

A

Assamblea federala

Las duas chombras parlamentaras (Cussegl naziunal e Cussegl dals chantuns) furman ensemen l'Assamblea federala. Ella consista da 246 commembras e commembers: 200 per il Cussegl naziunal e 46 per il Cussegl dals chantuns. Las duas chombras sa radunan independentamain ina da l'autra ed han las medemas cumpetenzas. Per la deliberaziun da tschertas incumbensas – sco l'elecziun da las commembras e dals commembers dal Cussegl federal e dal Tribunal federal – ha lieu ina sesida cuminaivla (Assamblea federala plenara).

Attest da votar (certificat dal dretg da votar)

L'attest da votar vegn duvrà per elecziuns e per votaziuns: El cumprova ch'ina persuna ha il dretg da votar. L'attest da votar vegn tramess a las persunas cun dretg da votar ensemen cun il material da votar. Ensemen cun ils cedels da votar e cun ils cedels electorals emplenids sto el lura vegnir tramess enavos a la vischnanca ubain vegnir preschentà a l'urna.
Ulteriuras infurmaziuns:
Co votar?

C

Candidata u candidat

Sco candidata u candidat vala ina persuna che sa metta a disposiziun per l'elecziun e che ademplescha las pretensiuns legalas necessarias. Nua ch'igl ha nagina procedura d'annunzia, pon ins eleger mintga burgaisa maiorenna e mintga burgais maioren.
 
Guardar er:
Candidatura multipla

Candidatura multipla

Ina candidatura multipla n'è betg permessa. Sch'il num d'ina candidata u d'in candidat figurescha tuttina sin pliras propostas electoralas d'in chantun, sto l'autoritad chantunala ch'è cumpetenta per l'organisaziun da las elecziuns, stritgar d'uffizi il num sin tut questas propostas electoralas. Sch'il num figurescha sin propostas electoralas da differents chantuns, al stritga la Chanzlia federala d'uffizi sin tut questas propostas danor sin l'emprima.

Cedel electoral betg prestampà

Cedel electoral che na cuntegna naginas indicaziuns prestampadas (nagins nums da candidatas u candidats, nagina denominaziun da la glista …).

Guardar er:
Cedel electoral

Cedels electorals nunvalaivels

Cedels electorals per las elecziuns dal Cussegl naziunal èn nunvalaivels, sch'els:

  • n'èn betg uffizials
  • na cuntegnan nagin num d'ina candidata u d'in candidat dal chantun
  • n'èn betg emplenids u midads a maun
  • na mussan betg cleramain la voluntad da la votanta u dal votant
  • cuntegnan remartgas ingiuriusas u segns evidents

Guardar er:
Cedel electoral

Cedel electoral per il Cussegl naziunal

Formular uffizial che las persunas cun dretg da votar ston duvrar per las elecziuns dal Cussegl naziunal; quest formular pon ellas emplenir sezzas (cedel electoral betg prestampà) resp. cumplettar u midar (cedel electoral prestampà ch'inditgescha la denominaziun da la glista, eventualmain la colliaziun e la sutcolliaziun da la glista, il numer d'ordinaziun sco er ils nums da las candidatas e dals candidats). Per las elecziuns dal Cussegl dals chantuns vegn duvrà in agen cedel electoral.

Guardar er:
Stritgar
Emplenir u midar a maun cedels electorals
Cumular
Panaschar
Cedels electorals nunvalaivels

Circul electoral

Las persunas cun dretg da votar pon eleger mo candidatas e candidats che sa mettan a disposiziun en lur circul electoral. Ina persuna po candidar mo en in circul electoral. Tar las elecziuns dal Parlament federal correspundan ils circuls electorals als chantuns. Quai vul dir che mintga chantun porta sias atgnas candidatas e ses agens candidats. Las persunas cun dretg da votar d'in chantun pon pia eleger mo las candidatas ed ils candidats da lur agen chantun.

Colliaziun da glistas

Sche pliras glistas decidan da sa colliar, vegnan ellas consideradas sco in'unica glista fin a la repartiziun dals sezs. Tras ina colliaziun da glistas vegnan meglieradas las schanzas da las glistas participadas da survegnir in sez.
Tar la repartiziun dals sezs vegnan las glistas ch'èn colliadas ina cun l'autra, tractadas l'emprim sco in'unica glista, uschia che las schanzas da survegnir sezs supplementars s'augmentan. Lura vegnan ils sezs repartids sin las singulas glistas tenor las reglas da proporz.
Tar las elecziuns dal Cussegl naziunal vegnan inditgadas las colliaziuns e las sutcolliaziuns da glistas sin ils cedels electorals prestampads.

Guardar er:
Repartiziun dals sezs
Vusch da partida
Elecziun da proporz

Cumular

 

En circuls electorals che ston occupar plirs sezs tar las elecziuns dal Cussegl naziunal e che fan perquai in'elecziun da proporz, po il num d'ina candidata u d'in candidat vegnir scrit duas giadas sin il cedel electoral (uschenumnada cumulaziun). Questas midadas ston vegnir fatgas a maun; cas cuntrari è il cedel electoral nunvalaivel.

En cas d'ina cumulaziun obtegnan las candidatas ed ils candidats pia duas vuschs; dapli vuschs per candidata u candidat n'èn betg pussaivlas tar elecziuns federalas.

Guardar er:
Stritgar
Emplenir u midar a maun cedels electorals
Precumular
Vusch da candidata u candidat

D

Domicil politic (vischnanca da votaziun)

Il domicil politic, er numnà vischnanca da votaziun, è la vischnanca, en la quala ins fa diever da ses dretgs politics (votaziuns, elecziuns, consegna dal material electoral …). Viagiantas e viagiants fan diever da lur dretgs politics en lur vischnanca burgaisa.

Guardar er:
Domicil politic (vischnanca da votaziun) per las Svizras ed ils Svizzers a l'exteriur

Dretg da votar

Tut las Svizras e tut ils Svizzers che han cumplenì 18 onns, han il dretg da sa participar a las elecziuns dal Cussegl naziunal (medemamain han els il dretg da sa participar a las votaziuns federalas sco er da lantschar e da suttascriver referendums federals ed iniziativas federalas dal pievel). Exclus dal dretg da votar en chaussas federalas è, tgi che stat sut curatella cumplessiva pervia d'ina malsogna u deblezza da spiert u tgi che vegn represchentà d'ina persuna incumbensada da prevenziun. Il dretg da votar e d'eleger da las dunnas è vegnì introducì sin plaun federal ils 7 da favrer 1971.
Per las elecziuns chantunalas (tar quellas tutgan er las elecziuns dal Cussegl dals chantuns) è il dretg d'eleger reglà sin plaun chantunal. Perquai po el variar d'in chantun a l'auter.

Ulteriuras infurmaziuns: Tgi ha il dretg da votar?

Guardar er:
Elegibladad
Dretg d'eleger activ
Dretg d'eleger passiv

E

Elecziun cumplementara

Elecziun che vegn realisada en in circuls electorals cun plirs sezs, sch'il dumber da sezs ch'èn d'occupar en las elecziuns dal Cussegl naziunal è pli grond ch'il dumber da candidatas e candidats u sche nagina suppleanta u nagin suppleant da la medema glista na po remplazzar ina parlamentaria u in parlamentari che banduna il cussegl.

Guardar er:
Suppleanta u suppleant

Elecziun da maiorz

Elecziun, tar la quala il sez ch'è d'occupar, vegn attribuì a la maioritad, entant che la minoritad – er sch'ella è mo pauc pli pitschna – na survegn nagut. Las reglas da l'elecziun da maiorz valan p.ex. per las elecziuns dal Cussegl federal e dal Tribunal federal ed en la gronda part dals chantuns per las elecziuns da la Regenza e dal Cussegl dals chantuns sco er per las elecziuns communalas.

Las elecziuns dal Cussegl naziunal percunter èn elecziuns da proporz, danor en quels chantuns, nua ch'i sto vegnir occupà mo in sez. Pervia da lur pitschen dumber d'abitantas ed abitants pon ils chantuns Appenzell Dador, Appenzell Dadens, Glaruna, Sutsilvania, Sursilvania ed Uri trametter mo ina persuna en il Cussegl naziunal; quests chantuns erueschan lur represchentanta u represchentant tenor la procedura da maiorz. En cas d'egualitad da las vuschs decida la sort.

Guardar er:
Repartiziun dals sezs per las elecziuns dal Cussegl naziunal 2015
Elecziun da maiorz per il Cussegl naziunal
Elecziun da proporz

Elecziun da proporz

Elecziun, tar la quala ils sezs ch'èn d'occupar, vegnan repartids sin las glistas en proporziun da las vuschs ch'èn vegnidas dadas a las singulas glistas. Las elecziuns dal Cussegl naziunal èn dapi l'onn 1919 elecziuns da proporz, entant che p.ex. il Cussegl federal, las commembras ed ils commembers dal Tribunal federal sco er da la gronda part da las autoritads chantunalas e communalas vegnan elegids tenor la procedura da maiorz. In'excepziun furman chantuns che pon trametter, pervia da lur pitschen dumber d'abitantas e d'abitants, mo ina suletta commembra u in sulet commember en il Cussegl naziunal: Appenzell Dador, Appenzell Dadens, Glaruna, Sutsilvania, Sursilvania, Uri. Qua vala l'elecziun da maiorz.

Guardar er:
Repartiziun dals sezs per las elecziuns dal Cussegl naziunal 2015
Elecziun da maiorz per il Cussegl naziunal

Elecziun dal Cussegl dals chantuns

Il Cussegl dals chantuns sa cumpona da 46 represchentantas u represchentants dals chantuns. Sursilvania, Sutsilvania, Basilea-Citad, Basilea-Champagna, Appenzell Dador ed Appenzell Dadens (che vegnivan numnads pli baud mezs chantuns) èn represchentads en il Cussegl dals chantuns cun mintgamai ina persuna, ils auters chantuns cun mintgamai duas persunas.

La procedura electorala per il Cussegl dals chantuns sa drizza tenor il dretg chantunal. 45 commembras e commembers dal Cussegl dals chantuns vegnan elegids il di che er las elecziuns per la renovaziun dal Cussegl naziunal han lieu. En l'Appenzell Dadens elegia la Landsgemeinde (radunanza da tut las votantas ed ils votants) la 46. represchentanza dals chantuns mintgamai l'avrigl avant las elecziuns dal Cussegl naziunal. En ils chantuns Giura e Neuchâtel (a Neuchâtel dapi l'onn 2011) vegn applitgada la procedura da proporz, en tut ils auters chantuns la procedura da maiorz.

Elecziun dal Cussegl naziunal

Il Cussegl naziunal ha 200 commembras e commembers. El represchenta il pievel svizzer. Ils 200 sezs vegnan repartids sin ils 26 chantuns tenor il dumber d'abitantas ed abitants. Mintga chantun ha dentant il dretg d'almain in sez.

Las elecziuns dal Cussegl naziunal sa drizzan tenor il dretg federal. Las elecziuns per la renovaziun totala dal Cussegl naziunal han lieu mintga 4 onns, mintgamai la segund ultima dumengia d'october. Las commembras ed ils commembers dal Cussegl naziunal vegnan elegids tenor la procedura da proporz. En quels chantuns che han mo in sez, vegn la represchentanta u il represchentant elegì tenor la procedura da maiorz.

Guardar er:
Elecziun dal Cussegl dals chantuns
Elecziun da maiorz per il Cussegl naziunal

Elecziun taciturna

Elecziun organisada en in chantun, tar la quala la regenza chantunala declera che tut las persunas che sa chattan sin las glistas dal Cussegl naziunal sajan elegidas, perquai ch'il dumber da candidatas e candidats na surpassa betg il dumber da sezs che ston vegnir attribuids en il chantun correspundent.

Elegibladad

Il dretg da las burgaisas maiorennas e dals burgais maiorens da sa laschar eleger. Il dretg federal fixescha tgi che dastga candidar per las elecziuns dal Cussegl naziunal. Il dretg d'eleger passiv per las elecziuns dal Cussegl dals chantuns vegn reglà dal dretg chantunal.

Guardar er:
Dretg d'eleger passiv

Emplenir u midar a maun cedels electorals

Sch'in cedel electoral vegn emplenì u midà, sto quai vegnir fatg a maun.

Guardar er:
Cumular
Panaschar
Stritgar

G

Glista

Las glistas èn las propostas electoralas ch'èn vegnidas controlladas ed approvadas dals chantuns e da la Chanzlia federala. Mintga glista che las autoritads cumpetentas han approvà, vegn numerada e munida cun in denominaziun. Per las elecziuns dal Cussegl naziunal publitgescha il chantun uschè baud sco pussaivel en ses fegl uffizial las glistas cun la denominaziun da la partida e cun il numer d'ordinaziun sco er las colliaziuns e las sutcolliaziuns da glistas.

Guardar er:
Candidata u candidat
Cedel electoral

I

Invaliditad

Ils chantuns procuran ch'er quellas persunas possian votar, che n'èn – pervia d'invaliditad u per in auter motiv – permanentamain betg ablas da far sezzas las acziuns necessarias per la votaziun.

P

Panaschar

En ils circuls electorals, nua che plirs sezs ston vegnir attribuids per las elecziuns dal Cussegl naziunal, pon las electuras ed ils electurs stritgar nums da candidatas u candidats sin in cedel electoral prestampà ed als remplazzar cun nums d'autras glistas dal medem circul electoral. Questas midadas ston vegnir fatgas a maun; cas cuntrari è il cedel electoral nunvalaivel. Sin il cedel electoral na dastgan betg star dapli nums ch'il dumber da sezs che stattan a disposiziun al circul electoral (chantun).

Guardar er:
Emplenir u midar a maun cedels electorals
Cumular
Precumular
Vusch da candidata u candidat

Participaziun a las elecziuns

Cun participaziun a las elecziuns è manegià il dumber da persunas (en pertschient) che fan diever da lur dretg d'eleger a chaschun d'ina tscherta elecziun. Participaziun a las elecziuns dal Cussegl naziunal 1919–2015:

 

OnnParticipaziun a las elecziuns
1919 80,4
1922 76,4
1925 76,8
1928 78,8
1931 78,8
1935 78,3
1939 74,3
1943 70,0
1947 72,4
1951 71,2
1955 70,1
1959 68,5
1963 66,1
1967 65,7
1971 56,9
1975 52,4
1979 48,0
1983 48,9
1987 46,5
1991 46,0
1995 42,2
1999 43,4
2003 45.2
2007 48.3
2011

48.5

2015

48.5

Funtauna: Uffizi federal da statistica (UST)

Persunas mortas

Las vuschs per candidatas u candidats ch'èn morts dapi la rectificaziun da las glistas, vegnan quintadas sco vuschs da candidata u candidat.

Precumular

Ina partida u ina gruppaziun po laschar stampar da sai anora duas giadas ils nums da candidatas e candidats sin sia glista electorala. Quai ubain per augmentar las schanzas da las candidatas e dals candidats da vegnir elegids, ubain per emplenir las glistas en cas d'in grond dumber da sezs.

Guardar er:
Stritgar
Emplenir u midar a maun cedels electorals
Cumular
Vusch da candidata u candidat

R

Repartiziun dals sezs

Ils 200 sezs dal Cussegl naziunal vegnan repartids sin ils 26 chantuns tenor il dumber d'abitantas ed abitants. Sco basa da calculaziun serva il dumber d'abitantas ed abitants en ils singuls chantuns l'onn suenter las ultimas elecziuns dal parlament. Mintga chantun ha dentant il dretg d'almain in sez.

Ulteriuras infurmaziuns: Quants sezs stattan a disposiziun a Voss chantun en il Cussegl naziunal?

Il Cussegl dals chantuns simbolisescha l’egualitad tranter ils chantuns. El vegn er numnà la Chombra pitschna. Independentamain dal dumber d’abitants stattan a disposiziun a mintga chantun dus sezs, cun excepziun dals anteriurs mez chantuns (AI, AR, BL, BS, NW, OW), als quals stattan mintgamai a disposiziun mo in sez.

 

Repartiziun dals mandats

En ils chantuns cun dapli ch'in sez en il Cussegl naziunal vegnan attribuids a las singulas glistas tants sezs, sco quai ch'ellas han il dretg sin basa da las vuschs da partida obtegnidas. En ils chantuns che han mo in sez en il Cussegl naziunal, è elegida quella persuna che ha survegnì las pli bleras vuschs.

S

Stritgar

Sin cedels electorals prestampads dastgan candidatas e candidats vegnir stritgads a maun. Ma il cedel electoral sto cuntegnair almain ina persuna ch'è elegibla en il chantun. Ina persuna stritgada na survegn pia nagina vusch. Lingias cun nums stritgads vegnan quintadas sco vuschs da glista.

Guardar er:
Emplenir u midar a maun cedels electorals
Cumular
Precumular
Panaschar
Vusch da candidata u candidat

Substituziun

La vusch dastga vegnir purtada a l'urna tras terzas persunas, sch'il dretg chantunal permetta quai per las votaziuns e per las elecziuns chantunalas.

Guardar er:
Emplenir u midar a maun cedels electorals
Votaziun electronica, vote électronique, e-voting
Votaziun per correspundenza

Suppleanta u suppleant

Sch'in sez vegn liber durant ina perioda d'uffizi, declera la regenza chantunala quella persuna sco elegida, ch'era sco proxima sin la medema glista sco la persuna partenta, ma che n'era betg vegnida elegida (emprima suppleanta u emprim suppleant). Sch'il sez na po betg vegnir occupà tras in tala substituta u in tal substitut, pon trais tschintgavels da las sutsegnadras e dals sutsegnaders da la glista (u la suprastanza da la partida chantunala) suttametter ina proposta electorala. La candidata u il candidat vegn declerà da la regenza chantunala sco elegì, senza ch'i dettia in'elecziun. Sch'i vegn desistì dal dretg da suttametter ina proposta electorala, ha lieu in'elecziun.

Guardar er:
Elecziun cumplementara

Sutcolliaziun da glistas

Colliaziun da glistas, cun las qualas ils singuls partenaris entaifer ina colliaziun da glistas s'uneschan per metter ensemen lur vuschs e per meglierar uschia lur schanzas tar la repartiziun dals sezs envers auters partenaris da colliaziuns da glistas.

Sutcolliaziuns èn valaivlas mo tranter glistas cun la medema denominaziun che sa differenzieschan sulettamain tras in supplement che caracterisescha la schlattaina, l'appartegnientscha ad ina gruppaziun, la regiun u la vegliadetgna dals candidats.

Guardar er:
Colliaziun da glistas

Svizras e Svizzers a l'exteriur

Svizras e Svizzers a l'exteriur èn burgaisas svizras e burgais svizzers che n'abitan betg en Svizra e ch'èn annunziads tar ina represchentanza svizra a l'exteriur. Els pon far diever da lur dretg da votar persunalmain en la vischnanca da votaziun u per correspundenza. En tscherts chantuns pon els er eleger oz sin via electronica. Sco domicil politic per las Svizras ed ils Svizzers a l'exteriur vala l'ultima vischnanca da domicil en Svizra u – sch'ina persuna n'ha mai vivì en Svizra – la vischnanca burgaisa.

Ulteriuras infurmaziuns: Dretg da votar per Svizras e Svizzers a l'exteriur  e votaziun electronica en Svizra

V

Votaziun electronica, vote électronique, e-voting

Votaziun, tar la quala las persunas cun dretg da votar voteschan cun agid d'in sistem da votaziun e d'elecziun electronic spezial. Ellas empleneschan in "cedel da votar u cedel electoral electronic" ch'ellas tramettan al biro da votaziun sur ina rait da datas.

Ulteriuras infurmaziuns:

Votaziun electronica (www.ch.ch/demokratie )

Votaziun electronica (www.bk.admin.ch)

Vusch da candidata u candidat

Vusch ch'ina candidata u in candidat obtegna, tras quai che ses num vegn scrit sin il cedel electoral. Mintga vusch per ina candidata u in candidat è a medem temp er ina vusch per sia glista.

 

Guardar er:

Vusch supplementara
Elecziun da proporz
Vusch da partida

Votaziun per correspundenza

Votaziun, tar la quala las persunas cun dretg da votar tramettan il cedel da votar per posta al biro da votaziun senza ir persunalmain a l'urna.

Guardar er:
Dretg da votar

Vusch da partida

Mintga vusch da candidata u candidat e mintga vusch supplementara sin in cedel electoral vegnan attribuidas – sco vuschs da partida – a quella glista ch'è inditgada cun la denominaziun u cun il numer d'ordinaziun sin il cedel electoral. Il dumber da vuschs da partida cuntanschidas è decisiv per la repartiziun dals sezs sin las differentas glistas. Sche la denominaziun d'ina partida u in numer d'ordinaziun vegn scrit sin in cedel electoral betg prestampà, vegnan las lingias vidas attribuidas a questa partida. Sch'in numer d'ordinaziun u ina denominaziun d'ina partida manca, na vegnan las lingias vidas betg quintadas. Sche vuschs da candidatas e candidats èn vegnidas stritgadas e betg remplazzadas sin in cedel electoral prestampà, vegnan questas vuschs attribuidas a la glista inditgada.

Guardar er:
Cumular
Precumular
Panaschar
Stritgar